Dameni

Het Gouda museum schept licht op een eeuwenoud onderwerp in de kunst. Het verhaal van Susanna en de ouderlingen uit de bijbel, en het gaat ongeveer zo: Susanna is een gehuwde vrouw die wordt bespiedt door twee ouderlingen terwijl ze aan het baden is. De ouderlingen willen haar betasten en dreigen haar wereld op de kop te zetten als ze niet meewerkt, maar Susanna weigert.

In dit werk zien we duidelijk een reflectie op de zeitgeist. Susanna wordt neergezet als lustobject, als ophangbord. We zien oude mannen het schilderij van Susanna iets te enthousiast bekijken. Het verhaal wat wordt verteld is zich bewust van de inbraak van privacy van de mannen. Dat Susanna vaak werd afgebeeld voor deze mannen om in hun huis te hangen is duidelijk. Deze voorstelling herinnert ons aan waarom deze mannen dat deden. Het lijkt op een kijkje achter de schermen van alle schilderijen die er hingen. De reden dat al deze schilderijen er zijn.

Hier zien we een werk wat de nadruk legt op de heiligheid van Susanna, omdat ze de ouderlingen probeert af te wijzen. Susanna wordt afgebeeld als symbool van huwelijkse trouw. Ze raakt de mannen niet aan, en heeft haar handen bij elkaar alsof ze bidt. Ze heeft vertrouwen in god en is afgebeeld als een heldin. Haar klederdracht doet denken aan dat van een Griekse heldin/godin. Ze is belicht en staan in het midden van het beeld. Maar bedenk je ook heel goed dat dit een mannelijk perspectief op Susanna is, ze is heilig omdat ze geen seks heeft met de ouderlingen. Maar waarom is de rol van de ouderlingen zo vanzelfsprekend? Waarom gaat het eigenlijk alleen om de verschillende reacties van Susanna hierop in de tentoonstelling?

Susanna wordt afgebeeld als prooi. Ze lijkt machteloos en overvallen. Ze kan zelfs de aanraking van de ouderlingen niet afweren, haar vingers lijken geen kracht te hebben. De ouderling links staat met zijn knie zo dicht bij het fragiele glas. Dit representeert de kwetsbaarheid van Susanna in deze voorstelling. Ook dit is een traditionele kunsthistorische interpretatie, maar hoe bizar is het dat mannelijke kunstenaars in deze tijd de nadruk leggen op de puurheid en kwetsbaarheid van Susanna die wordt aangetast, door bijvoorbeeld het glas daar te plaatsen. De moderne interpretatie en duidelijke verwoording hiervan ontbrak in de tentoonstelling.

Hedendaags of historisch?

De tentoonstelling heeft een hedendaagse insteek door het opnieuw bespreken van dit oude onderwerp. Maar op een ouderwetse wijze. De opdeling van de tentoonstelling in categorieën als “sex symbool”, “ophangbord” en “instrument” of “prooi” zetten enkel voort op het mannelijke perspectief en het verkleinen van de vrouw. Het verhaal werd nog steeds op oude wijze verteld, enkel met een side note, of de andere kant van het verhaal erna.

Museumbezoekers of voyeurs?

In de tentoonstelling wordt gesuggereerd dat wij, de kijkers, net als de ouderlingen, voyeurs zijn. Maar hoe kan dit?

Een voyeur zijn van een schilderij, het klinkt heel gek, maar is dat het ook? Een schilder beeld een moment af naar zijn of haar verbeelding, in deze verbeelding kan de kijker neer worden gezet als voyeur. Keuzes met betrekking tot perspectief, compositie, uitdrukking van emotie, beweging en kleur in een schilderij beïnvloeden dit.

Susanna in bad door Arnold Bocklin doet dit bijvoorbeeld door de ooghoogte van de beschouwer in het bad bij Susanna te plaatsen. Na het Bad van Gustave Vanaise doet dit door Susanna uit context te laten zien, we zien haar op haar rug in haar eigen ruimte wanneer ze net uit bad komt. Hierdoor voelt het wel alsof je een voyeur bent van het schilderij. En als we kijken naar Susanna in bad van Will Geiger dan zien we Susanna voorovergebogen op haar rug. Vooral in kunstwerken waar Susanna zelf ergens anders naar kijkt voelt het alsof je als toeschouwer een voyeur bent, en inbreekt in haar privacy.

Een schilderij heeft inderdaad de kracht om een toeschouwer zich te laten voelen als voyeur. Maar Susanna was niet gemaakt om naar te kijken, de overtreding van haar privacy en een intiem moment maakt de Ouderlingen voyeurs. Kunst is gemaakt om naar te kijken, de overtreding van privacy of intieme momenten van de onderwerpen wordt niet gemaakt door de toeschouwer, dit ligt bij de kunstenaar en zijn of haar verbeelding. Het werkelijke zijn van een voyeur als toeschouwer van een kunstwerk is niet mogelijk, omdat we niet kijken naar een moment maar naar een afbeelding hiervan.

Liefs, een kritische kunsthistoricus in opleiding